Gerard


Schaken, Koningen, Napoleon, Prinsen en het Koninklijk huis

Door Gerard de Winter, toegevoegd op 11-1-2014

Laat ik eens uitleggen waarom het schaakspel zo vaak het Koninklijke Spel genoemd wordt.
De Engelse Koningin Victoria, 1819-1901, schijnt nadat ze weduwe werd zo veel troost te hebben gevonden in het schaakspel dat ze nooit reisde zonder een fraai uitgevoerde schaakset in haar bagage. Het concept van het reisschaakspel zou trouwens aan het brein van Lodewijk XIII zijn ontsproten: hij was een reislustige Koning, vandaar. Ook de tsaren speelden schaak, allemaal, terwijl Willem de Veroveraar wel eens een bord op het hoofd van een Franse prins stukgeslagen moet hebben na een verloren partij. Welnu, dat is pas lezenswaardig.

Tegenwoordig gaat het er bij zo'n schaakontmoeting wat milder aan toe. Tenminste niet zo agressief als Willem de V. Ik schets hierbij 3 situaties die kunnen voorkomen bij een verliespartij: 1. Je geeft op, feliciteer de tegenstander en loopt (kwaad op jezelf) weg. 2. Je geeft op, met de gebruikelijke handdruk en praat nog wat - soms afstandelijk - na over de partij. 3. De handshake ter bevestiging van opgave en... je gaat met je opponent de partij analyseren onder het genot van een goed glas wijn of ander vocht! Dit laatste is toch wel het sympathiekste en vooral vanwege het feit dat beide kompanen het spel graag spelen.

Zelfs Karel de Grote en vooral zijn Arabische tijdgenoot Haroen al-Rashid brachten hun vrije tijd veelal schakend door. Maar het heeft er allemaal eigenlijk niets mee te maken. Het woord 'schaak' komt gewoon van het Perzische 'sjah', wat koning of keizer betekent. Het schaakspel is dus gewoon letterlijk het spel van de koning.

Willem de Veroveraar

Willem de Veroveraar (c. 1028-9 sept. 1087), was de eerste Normandische Koning van Engeland en 'vurig liefhebber' het schaakspel.

Het schaakspel, dat vooral in de Middeleeuwen veel door koningen werd beoefend, is ook aan ons eigen koningshuis niet ongemerkt voorbij gegaan. Het eerste schakende lid van ons koningshuis was Willem van Oranje. Over hem schrijft P.C. Hooft in zijn Nederlandsche Historiën het volgende: "dat zeeker Spaansche Heer van voorterffelijken aadel, vindende den Prins van Oranje, die van Gavere en andren (te Gent in 1559 Oestmaendt) aan 't schaakbert hen gevraaght hebbe, oft hun onderteekenaaren van zulk een verzoekschrift (betreffende de terugtrekking van het Spaanse leger) tijdt om speelen dacht".
Als een goed vader leerde Willem van Oranje ook zijn drie zonen Prins Philips Willem, Prins Maurits en Prins Frederik Hendrik schaken. Prins Philips Willem werd op 14-jarige leeftijd gegijzeld en 27 jaar lang gevangen gehouden aan het Spaanse hof. Deze onaangename tijd probeerde hij, zo gaan de verhalen, d.m.v. het schaakspel te verlichten (via google zie Hendrik Van Wijn, geschiedkundige, 1740-1831, met zijn bijvoegselen en aanmerkingen op de geschiedschrijver Jan Wagenaar, 1709-1773).

Maurits van Oranje

Maurits van Oranje (Slot Dillenburg, 14 november 1567 - Den Haag, 23 april 1625), Prins van Oranje, Graaf van Nassau, stadhouder en van 1585 tot zijn dood kapitein-generaal van het leger van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Op de foto het prachtige beeld, onthuld op 15 mei 2004 en te bezichtigen op de Markt in het Zeeuws Vlaamse IJzendijke, naar een ontwerp van kunstenaar Guido Metsers (Hulst 1940).

Mauritsfort is een buurtschap in de gemeente Terneuzen, ten zuiden van Hoek, in de provincie Zeeland. Het buurtschap is genoemd naar een fort, het Mauritsfort.
Het fort, vernoemd naar Maurits van Oranje, is in 1588 aangelegd als onderdeel van de Staats-Spaanse Linies om Spaanse infiltraties in het Land van Axel tegen te gaan en de scheepvaart op de Braakman te controleren. Het was een vierkante schans met bastions, natte gracht en contrescarp (is de buitenzijde van een gracht). Na de verovering van Philippine in 1633 door de Staatsen, verviel de functie van het fort. Bij de stormvloed van 1682 werd het fort zwaar beschadigd en vervolgens deels geslecht. De restanten van het fort en omliggend gebied (2 ha) worden beheerd door de Stichting het Zeeuwse Landschap. In het wapen van het nabijgelegen Hoek is het Mauritsfort afgebeeld.

'

Mauritsfort

Mauritsfort, vlakbij het Zeeuws Vlaamse Hoek, is niet veel meer van te zien. Alleen de contouren, een halve cirkel - links op de foto - zijn nog duidelijk zichtbaar. Gelukkig geeft het bord duidelijk aan waar men zich bevindt.

Over de schakende Prins Maurits geeft Aubery du Marrier, zoon van een Franse gezant in Den Haag, in zijn memoires pour server a l'histoire de Hollande een ooggetuige verslag: "...Ik heb hem gezien… en vaak bij zijn vader... waar hij veel kwam schaken. Het schaakspel vormde zijn voornaamste vermaak, want tijdens Le Trève (het bestand), toen de oorlog hem niet bezighield, speelde hij er vaak en zocht hij diegenen op die het spel kenden. Hij hield er zeer van om met Mr. de la Caze, een dapper kapitein uit Bearnois, die diende bij het Hollandse leger, te schaken omdat hij erg goed speelde. Deze Mr. de la Caze was van geen inkomen meer verzekerd dan enkel hetgeen hij verdiende door met de Prins te spelen. Hij ging gewoonlijk niet bij hem vandaan als hij er niet 9 à 10 goudstukken had verdiend, die voor hem meer waard waren dan zijn compagnie. Ze zetten er slechts één in bij elke partij, zonder te verdubbelen, maar niet om de Prins te mishagen liet de la Caze van de 3 à 4 keer dat zij speelden er een van verdiend worden".

Willem III

Stadhouder Willem III Hendrik, geliefd bij de dames(!?) en een verwoed schaker

In de 17e eeuw vinden we in de persoon van stadhouder Willem III Hendrik (die ook koning van Engeland is geweest) het volgende schakende lid. Hij wordt samen met de al eerder genoemde Frederik Hendrik door Dr. Schotel samen met Hopperus en Hessel onder de vorsten en edelen der 16e en 17e eeuw gerekend, die 'hunne uren van uitspanning aan het schaakspel wijdden'.

De laatste erfstadhouder, Willem V, ging zelfs zover dat hij een schaakleraar in dienst nam om zijn zonen Prins Willem Frederik en Prins Willem George Frederik in het schaken te onderrichten. Deze schaakleraar was Elias Stein en hij had zich in Nederland als schaker en schaakleraar grote faam geworven, alhoewel dit laatste door de schaakhistoricus Anthonius van der Linde fel is bestreden. Elias Stein schreef voor beide Prinsen zijn boek 'Nouvel Essai', dat in 1789 te Den Haag verscheen. Willem V tekende in voor twaalf en de beide prinsen ieder voor zes exemplaren.

Willem V bezat zelf een benen schaakspel, dat zich volgens Van der Linde destijds bij de Koninklijke Boekerij in Den Haag bevond. (Navraag bij Dhr. Verhoeven van de Kon. Schaakbibliotheek leerde mij dat het onbekend is waar dit spel zich nu bevindt).

In 1873 werd de Nederlandsche Schaakbond opgericht. Als beschermheer werd Prins Willem Frederik Hendrik benoemd en hij bleef dit tot zijn dood in 1879.

Willem Frederik Hendrik

Prins Willem Frederik Hendrik, eerste beschermheer van de Nederlandse schaakbond

In het jaarboekje van de Bond werd hij met de volgende woorden herdacht: "De Nederlandsche Schaakbond verloor dit jaar zijnen Beschermheer. De Prins van Oranje was, volgens de verklaring van Blackburne, een stout en en snel beraden schaakspeler." Van de Britse schaker Joseph Henry Blackburne (1841-1924) is er een opening genoemd. Weliswaar gedeeld met iemand anders. Het Blackburne Shilling gambiet (1.e4 e5 2. Pf3 Pc6 3.Lc4 Pd4?!).

Joseph Henry Blackburne

Joseph Henry Blackburne, van het Blackburnegambiet

"Tijdens diens verblijf in Den Haag woonde de Prins het grootste gedeelte zijner séance als blind-schaker bij en gaf aan het toenmalige Bondsbestuur en eenige andere schakers een soirée, waarop de Heer Blackburne zoo blind als open speelde; het laatste ook met den Gastheer. Ofschoon de Prins belang stelde in het schaakspel en in den Bond, had Z.H. weinig of gene gelegenheid het laatste meer opzettelijk te toonen".

Prins Johan Friso

Prins Johan Friso, was hij de laatste schakende Prins?

Van ons (meer) recente koningshuis is het bekend dat Prins Claus (1926-2002) en zijn zoon Prins Johan Friso (1968-2013), de betreurde Prins van het vreselijke ski-ongeluk, liefhebbers waren van het schaakspel en regelmatig partijen met elkaar speelden. Zeker in de periode dat Prins Claus kampte met ernstige depressiviteit. Prins Johan Friso, die het liefst met alleen Friso wilde aangesproken worden, was ook eind jaren '70 en begin jaren '80 lid van de Baarnse schaakvereniging. Van de broers van 'Friso', waaronder onze Koning Willem Alexander, en van de andere Prinsen en Prinsessen heb ik (GdW) niet kunnen ontdekken of ze liefhebber zijn van ons "Koninklijk Schaakspel".

Als toegift: Napoleon Bonaparte (Ajaccio, 15 augustus 1769 - Sint-Helena, 5 mei 1821).
Deze strijdheer, die zichzelf tot Keizer kroonde, nog steeds immens populair, joeg wel vele soldaten de dood in. Vooral gedurende de veldtocht in 1812 in Rusland. En niet eens allemaal door wapengekletter. De slimme Russen trokken zich ver terug, namen alle voedselvoorraden mee en vergiftigde de waterputten waardoor er allerlei besmettelijke ziekten uitbraken in 'Nappies' leger. Van het enorme Franse leger van bijna 700.000 soldaten overleefde maar zo'n 20.000 man. Dat is toch niet te bevatten. Daarnaast kwamen meer dan een miljoen Russen, waaronder ook vele burgers, om het leven. Echter, ik durf het haast niet te zeggen, Napoleon was wèl een heel goed schaker!

Napoleon

'Keizer' Napoleon Bonaparte, geportretteerd door François Gérard (Rijksmuseum, A'dam)

'Even nog een laatste slagje slaan' zal Napoleon Bonaparte gedacht hebben...

Het dorp Waterloo is de naamgever van de slag bij Waterloo, maar feitelijk is de slag gevoerd op het grondgebied van Braine-'l Alleud. Napoleon werd hier op zondag 18 juni 1815 verslagen door een combinatie van Britse-, Nederlandse-, Hannoveraanse- en Pruisische legers, onder leiding van respectievelijk de Engelse Hertog van Wellington en de Duitse generaal Blücher. De Prins van Oranje, of eigenlijk Koning Willem I (1772-1843), heeft de slag gevoerd bij Quarte Bras. De toentertijd in ons land zeer geliefde Koning moest gewond het strijdperk verlaten maar is later gelukkig weer geheel hersteld.

In 1814 had Napoleon met stille trom Frankrijk verlaten. Hij was verslagen en ging in ballingschap. Maar de onverzettelijke krijgsheer keerde in maart 1815 weer terug. Het leger koos zijn zijde en Koning Lodewijk de XVIII moest de wijk nemen. De Europese mogendheden wachtten het vervolg niet af en maakten zich op om 'Nappie', en nu definitief, uit te schakelen.
'Waterloo' is spreekwoordelijk geworden voor de definitieve nederlaag die men kan lijden.

Veldslag

Het werd een enorm bloedige veldslag waarbij op één dag 30.000 doden en gewonden vielen. Daarnaast moesten ook veel paarden eraan geloven. Vooral bij de Franse jonge garde werd door de geallieerden flink huis gehouden met 92% doden en (zwaar)gewonden. Vele jonge vrouwen zagen die dag hun mannen en geliefden niet meer terug. Een massale veldslag waar de soldaten zich op het eind van de dag verdedigde met de bajonet. Bloediger kan het dus niet. Totale waanzin.

Maar ja, dat is het eigenlijk bij elke oorlog of veldslag. Dat Napoleon graag ten strijde trok om weer eens 'een slagje te slaan' is natuurlijk overbekend. Daarnaast was hij een goed en fanatiek schaker, wat juist ook zo mooi relateerde aan zijn baan als krijgsheer. Wanneer het even rusten was heeft hij vele malen de degens gekruist op het bord met de 64 velden. Hier de notatie van een partij tegen zijn favoriete tegenstander en vriend, generaal Henri Gatien Bertrand. Bertrand ging ook met Napoleon mee naar Sint-Helena, na z'n definitieve ballingschap. Konden ze op het eilandje voor de Afrikaanse kust samen gaan schaken!

Wit: Napoleon Bonaparte 
Zwart: Henri Gatien Bertrand